حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2459
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
در اين زمان ، يعنى در زمان بلاش اوّل ، بآذربايجان و ارمنستان ريختند ، از قسمت ثانوى بودهاند و اين آلانها از جنوب درياى خزر گذشته بقفقازيه و آذربايجان درآمدهاند ، يعنى از گرگان و طبرستان و گيلان و طوالش كنونى گذشته باينطرف و آنطرف ارس رفتهاند ( راولينسن ، ششمين دولت مشرق ، صفحه 291 ) . به نظر مؤلّف چنين تعبيرى غيرطبيعى است ، زيرا پيمودن چنين راهى سخت و دور مشكل است . جهت تعبير مذكور اين است ، كه گفته شده است آلانها با هيركانىها اتحاد كرده به قفقازيّه ريختند و كلمهء هيركانى ( يونانى شده و هركان يا وركان ) بعض نويسندگان را باشتباه انداخته و گمان كردهاند ، كه مقصود از آن گرگان است و بر اثر اين اشتباه پنداشتهاند ، كه آلانها از حدود سيحون يا جيحون با گرگانيها همدست شده از طرف گرگان و مازندران و گيلان و و طوالش بآذربايجان حمله كردهاند ، ولى چنين نيست . گرجستان را در دوره پارتىها و ساسانيان ورژان ميناميدند ( جغرافياى موسىخورن ، ترجمه ماركوارت « 1 » ) ، كه تقريبا همان وركان « 2 » يا گرگان است و مقصود از هيركانى يونانى در اينمورد گرگستان يا گرجستان است نه گرگان ، كه در جنوب شرقى درياى خزر واقع است . پس آلانها از پشت كوههاى قفقاز به آذربايجان حمله كردهاند ، نه از حدود جيحون يا سيحون . بعبارت ديگر واقعهاى ، كه در اوايل قرن ششم ق . م در زمان هووخشتر رويداد ، پس از تقريبا هفت قرن تكرار يافت . منتها در دفعه اوّل ، موافق نوشتههاى هرودوت ، سكاها از دربند ( باب الابواب ) گذشتند ( صفحات 182 - 185 اين تأليف ) و اين دفعه آلانها از تنگ داريال ، كه از ولادى قفقاز كنونى به تفليس هدايت مىكند . امّا چرا آلانها با گرجىها اتحاد كردهاند ، جهت معلوم است . راه آنها از تنگ داريال بوده و دربند مزبور در تحت تسلّط گرجيها بود . وقتى كه از شاهان ساسانى صحبت خواهد بود ، خواهيم ديد ، كه چقدر شاهان مذكور بداشتن گرجستان در تحت تسلّط خود اهميّت ميدادند .
--> ( 1 ) - ايرانشهر ( 2 ) - ورك در پارسى قديم بمعنى گرك است .